Sang sông Nguyễn Huy Thiệp lên sân khấu kịch Thiên Đăng

Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp xưa nay vốn nổi tiếng là khó chuyển thể. Ngôn từ của ông mộc mạc nhưng ẩn chứa nhiều tầng nghĩa sắc bén. Việc mang tác phẩm của ông lên sân khấu đòi hỏi một bản lĩnh thực sự. Sân khấu kịch Thiên Đăng vừa qua đã nhận lấy thử thách này. Họ cho ra mắt vở kịch mang tên Chuyến đò định mệnh. Vở diễn thuộc thể loại chính kịch, có thời lượng khoảng 150 phút. Kịch bản được phóng tác từ truyện ngắn Sang sông đầy ám ảnh. Đứng ở góc độ một đạo diễn trẻ có 6 năm dựng vở, tôi đi xem với sự tò mò lớn. Tôi muốn xem các đàn anh xử lý không gian hẹp trên đò ra sao. Cách họ biến ngôn ngữ văn học thành hành động sân khấu như thế nào. Bài viết này tôi sẽ chia sẻ với anh chị góc nhìn chuyên môn từ hậu trường. Chúng ta sẽ cùng soi vào kỹ thuật ánh sáng, cách dàn cảnh và nhịp điệu diễn xuất.

Truyện gốc Sang sông Nguyễn Huy Thiệp và bài toán chuyển thể

Nguyễn Huy Thiệp là một cây bút mang tính hiện tượng của văn học Việt Nam. Truyện ngắn Sang sông của ông vỏn vẹn chỉ vài trang giấy. Tuy nhiên, bối cảnh trên chuyến đò lại chở đủ mọi hạng người trong xã hội. Không gian chật chội ấy ép những mâu thuẫn ngầm phải bùng nổ. Tác phẩm sang sông Nguyễn Huy Thiệp tập trung lột tả sự vô cảm của con người. Những nhân vật trên chuyến đò đại diện cho nhiều mảnh ghép của cuộc đời. Việc đọc một tác phẩm văn học khác hẳn với việc xem kịch. Khi đọc, anh chị tự do tưởng tượng không gian và bối cảnh. Nhưng khi đưa lên Stage (Wikipedia), mọi thứ phải được phơi bày rõ ràng trước mắt. Đạo diễn phải làm sao để giữ được cái hồn văn chương sắc sảo đó. Thông điệp cốt lõi của câu chuyện là sự chông chênh của kiếp người. Chuyến đò chính là một ẩn dụ hoàn hảo cho một xã hội thu nhỏ. Nó lắc lư, không ổn định và chực chờ tai hoạ ập đến.

Truyện gốc vốn gieo vào lòng người đọc một sự bất an thường trực. Ê kíp cũng muốn duy trì cảm giác ngột ngạt đó. Họ không chọn cách kể lể dài dòng qua lời thoại. Họ dùng hành động hình thể và không khí để truyền tải ý đồ. Điều này cực kỳ khó khi không gian chỉ gói gọn trên một chiếc thuyền. Thể loại chính kịch buộc các nhân vật phải bộc lộ nội tâm rất mạnh. Tôi quan sát thấy họ giữ lại trọn vẹn tinh thần gai góc của ông Thiệp. Tuy nhiên, họ có pha trộn thêm những mảng màu riêng cho hợp ván cờ sàn diễn. Khán giả sẽ thấy rùng mình nhưng vẫn thấu cảm được nỗi đau nhân vật. Vở diễn không cố tình làm u ám mọi chi tiết một cách cực đoan. Nó có những khoảng lặng cần thiết để người xem kịp thở và suy ngẫm. Đó chính là cái khéo léo của những người làm kịch thâm niên.

Việc giới hạn không gian diễn xuất là một bài toán hóc búa. Đạo diễn không có nhiều diện tích để điều động tuyến nhân vật. Mọi người đều phải đứng chung trên một mâm đò chật hẹp. Nếu di chuyển sai một bước, đội hình sẽ bị rối ngay lập tức. Tính toán điểm nhìn của khán giả cũng là một thách thức lớn. Ai đứng trước, ai đứng sau, ai ngồi đều mang một ý nghĩa biểu tượng. Ánh mắt diễn viên phải bù đắp cho sự hạn chế về mặt di chuyển. Những đoạn đối thoại căng thẳng yêu cầu kỹ thuật đài từ cực tốt.

Những thay đổi đáng giá khi đưa lên sàn diễn

Khi chuyển thể, biên kịch chắc chắn không thể bê nguyên xi truyện lên sân khấu. Một vở kịch cần xung đột liên tục và hành động mang tính thúc đẩy. Vở kịch Chuyến đò định mệnh đã có những chỉnh lý vô cùng thông minh. Dưới đây là bảng so sánh để anh chị dễ dàng hình dung sự khác biệt.

Yếu tố kỹ thuật	Truyện ngắn Sang sông	Kịch Chuyến đò định mệnh
Không gian vật lý	Mơ hồ, chủ yếu miêu tả qua diễn biến tâm lý nhân vật	Thực tế, chi tiết với thiết kế đò thật, dốc nghiêng trên sàn diễn
Nhịp độ câu chuyện	Chậm rãi, mang tính chiêm nghiệm, đôi lúc ngắt quãng	Nhanh dần, dồn dập về cuối, xung đột nổ ra trực diện và gay gắt
Hệ thống nhân vật	Mang tính biểu tượng cao, ít thoại, tính cách mờ ảo	Có tiểu sử rõ ràng, thoại mang tính đời sống cao, dễ đồng cảm
Xử lý cao trào	Xảy ra chớp nhoáng, để lại sự ám ảnh và dư âm lạnh lẽo	Đẩy lên cực điểm bằng âm thanh tiếng sóng và ánh sáng chớp giật
Thông điệp đọng lại	Phơi bày mảng tối tăm, sự ích kỷ và vô cảm của con người	Vẫn giữ sự u tối nhưng hé lộ thêm tia sáng mỏng manh của tình người

Sự thay đổi này giúp vở diễn dễ tiếp cận hơn với đại đa số khán giả. Không phải ai cũng quen với cách kể chuyện giàu ẩn dụ của sang sông Nguyễn Huy Thiệp. Kịch bản mới tạo ra những móc nối logic vô cùng rõ ràng. Khán giả không bị chơi vơi khi cố gắng hiểu động cơ của từng nhân vật. Việc thêm thắt tiểu sử nhân vật là một nước đi chuẩn xác của đạo diễn. Nó giúp các diễn viên có điểm tựa tâm lý vững chắc để thể hiện vai. Nếu diễn viên chỉ diễn một biểu tượng khô khan thì rất dễ bị sượng. Tôi từng tham gia giảng dạy bộ môn Acting (Wikipedia) nên tôi hiểu rõ rào cản này. Diễn viên luôn cần một cái cớ vững chắc để khóc cười trên sân khấu. Vở kịch này đã cung cấp cho họ đầy đủ chất liệu cần thiết đó.

Bên cạnh đó, việc nới rộng thời lượng lên 150 phút đòi hỏi sự dẫn dắt khéo léo. Nếu cứ căng thẳng mãi, khán giả sẽ bị mệt mỏi về mặt tinh thần. Đạo diễn đã cài cắm một vài chi tiết đời thường để làm giãn nhịp kịch. Những câu thoại mộc mạc xen lẫn giúp người xem lấy lại sự cân bằng. Đó là cách điều tiết cảm xúc chuẩn mực của một vở chính kịch dài hơi.

Ánh sáng, dàn cảnh và sự tinh tế từ hậu trường

Điều làm tôi đặc biệt ấn tượng nhất chính là kỹ thuật dàn cảnh. Đưa một chuyến đò lênh đênh lên sân khấu hộp không hề là việc đơn giản. Nếu làm không khéo, vở diễn sẽ dễ biến thành hài kịch vớ vẩn. Nhưng đội ngũ thiết kế làm rất chân thật và tinh tế. Việc sử dụng bục bệ tạo độ nghiêng giúp mô phỏng chuyển động của sóng nước. Cách các diễn viên giữ thăng bằng trên đò cũng vô cùng điêu luyện và nhịp nhàng. Chỉ riêng một chi tiết nhỏ đó thôi cũng đòi hỏi quá trình tập luyện gắt gao. Nó tạo cho người xem cảm giác đang bồng bềnh trên sông thật sự. Không gian của kịch sang sông được hiện thực hóa một cách xuất sắc.

NSƯT Thành Lộc và nghệ sĩ Hữu Châu chính là trụ cột vững chắc của vở. Họ tung hứng nhịp nhàng từng câu thoại, từng ánh mắt hay cái nhíu mày. Nghệ sĩ Thành Lộc sinh năm 1961, kinh nghiệm diễn xuất của anh đã quá dày dạn. Cách anh nhả chữ, ngắt nhịp đài từ làm khán giả lập tức bị cuốn theo. Hữu Châu thì giữ vẻ trầm tĩnh, tạo ra đối trọng hoàn hảo cho mạch kịch. Nghệ sĩ Tuấn Khải cũng hoàn thành rất tốt vai diễn gai góc của mình. Anh diễn ra được chất mộc mạc nhưng ẩn chứa nhiều toan tính ngầm. Sự kết hợp của họ tạo nên một tổng thể diễn xuất vô cùng vững chắc. Ở góc độ của một đạo diễn, tôi thấy họ tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật. Không một ai cố tình giành đất diễn hay lấn lướt bạn diễn của mình. Mọi thứ được cân đo đong đếm kỹ lưỡng để phục vụ cho mạch truyện chung. Khán giả muốn tìm hiểu kịch lịch có thể vào xem thông tin Chuyến đò định mệnh. Ngoài ra, anh chị cũng có thể đọc thêm về NSƯT Thành Lộc để hiểu rõ phong cách của anh.

Ánh sáng trong vở này hoạt động như một ngôn ngữ kể chuyện độc lập. Đèn chiếu không chỉ đơn thuần để làm sáng rõ mặt diễn viên trên sân khấu. Đèn được dùng để chia cắt không gian trên con đò vốn đã chật hẹp. Những tia sáng hắt từ dưới mặt sàn lên tạo ra bóng đổ loang lổ. Nó khắc họa sắc nét nội tâm méo mó, phức tạp của các nhân vật. Có đôi lúc, toàn bộ sân khấu chìm trong một màu bóng tối đặc quánh. Ánh sáng chỉ còn là một vệt mờ le lói chiếu vào góc đò. Đó là lúc tâm lý nhân vật bị dồn ép vào đường cùng, không lối thoát. Tôi đánh giá rất cao tư duy đánh sáng của ê kíp kỹ thuật. Họ biết chính xác khi nào cần bùng nổ, khi nào cần phải kìm nén lại. Việc phối hợp nhịp nhàng giữa ánh sáng và âm thanh tiếng sóng cực kỳ khớp.

Ngày nay, rất nhiều nơi lạm dụng việc trình chiếu màn hình LED. Nhưng ở vở kịch này, họ chọn cách sử dụng thiết kế mộc. Cảnh trí được làm thủ công bằng gỗ, mang tính tả thực cực kỳ cao. Nó đòi hỏi công sức lớn từ bộ phận thiết kế mỹ thuật sân khấu. Sự mộc mạc này phù hợp với không khí ngột ngạt của câu chuyện. Để duy trì một không gian nghệ thuật chuyên nghiệp, khâu vận hành cũng rất quan trọng. Khi một sân khấu muốn bán vé chuyên nghiệp, họ cần một hệ thống mượt mà. Việc đầu tư vào một website bán vé sự kiện bài bản sẽ giúp khán giả dễ dàng mua vé hơn. Khán giả sẽ không phải mệt mỏi xếp hàng chờ đợi như cách làm truyền thống. Khâu tổ chức đã làm tốt việc nâng cao trải nghiệm của người xem. Từ bước đặt vé cho đến khi ngồi vào ghế thưởng thức kịch đều diễn ra suôn sẻ.

Việc chuyển động của dàn diễn viên theo phương pháp Stanislavski’s system (Wikipedia) cũng được thể hiện rõ. Hệ thống này yêu cầu diễn viên phải sống thật với cảm xúc bên trong nhân vật. Khi con đò chao đảo, sự sợ hãi trong ánh mắt họ được nuôi dưỡng từ tâm lý nhân vật khi đối diện cái chết, chứ không hề diễn. Nhờ vậy, khán giả bên dưới mới cảm nhận được hơi thở gấp gáp của họ.

Việc nên làm trước khi đi xem

Vở diễn kéo dài 150 phút này yêu cầu sự tập trung rất cao từ khán giả. Để có một trải nghiệm trọn vẹn nhất, anh chị nên chuẩn bị trước một chút. Giá vé tham khảo của vở kịch hiện đang ở mức 250.000–450.000đ. Anh chị cần nhớ xác nhận lại giá chính xác khi liên hệ giữ vé. Sân khấu được thành lập vào tháng 9/2023, nên cơ sở vật chất còn rất mới. Ghế ngồi được thiết kế êm ái, khoảng cách rộng, nhưng máy lạnh thổi khá sâu. Dưới đây là ba điều tôi khuyên anh chị nên lưu ý làm theo.

• Tìm đọc qua bản gốc sang sông Nguyễn Huy Thiệp để nắm bắt bối cảnh chung, khi xem sẽ thấy được cái hay của kỹ thuật chuyển thể.
• Mang theo một chiếc áo khoác mỏng vì không khí trong rạp khá lạnh, nhất là khi anh chị phải ngồi im xem kịch trong hơn hai tiếng đồng hồ.
• Đến sớm ít nhất 15 phút để lấy vé và ổn định chỗ ngồi, vở chính kịch thường tắt đèn đúng giờ và không cho người đi trễ vào rạp.