Phân biệt diễn viên kịch và diễn viên phim: khác nhau ở đâu?
Xem phim xong rồi đi xem kịch, bạn sẽ thấy hai nhóm diễn viên tuy cùng một nghề mà cảm giác khác hẳn nhau. Cách phân biệt diễn viên kịch và diễn viên phim thực ra không khó nếu biết nhìn vào đúng chỗ. Tụi tôi làm nội dung sân khấu ở Sài Gòn đã nhiều năm và gặp câu hỏi này gần như mỗi tuần. Diễn viên kịch diễn trực tiếp trước khán phòng, mỗi suất chỉ diễn một lần và không có cảnh quay lại. Diễn viên phim thì quay theo từng cảnh, có khi quay lại cả chục lần. Cảm xúc cuối cùng phần lớn do đạo diễn và khâu dựng quyết định.
Hiểu điểm khác biệt này sẽ giúp bạn chọn vở kịch hay bộ phim hợp gu hơn. Quan trọng hơn, khi ngồi xem, bạn biết mình đang nhìn vào điều gì, nên thưởng thức cũng sâu hơn.
Môi trường làm việc: sân khấu trực tiếp và trường quay cắt cảnh
Trên sân khấu, vở diễn chạy liền mạch từ đầu đến cuối. Không có nút dừng, cũng không có lần quay lại nếu quên lời. Khi có chi tiết trục trặc, diễn viên phải tự xoay xở ngay trong nhịp diễn. Đạo cụ rơi, ánh đèn lệch hay bạn diễn quên thoại, tất cả đều phải được xử lý trong vài giây.
Quay phim thì khác hẳn. Ê-kíp thường quay theo phân cảnh, hầu như không theo trình tự câu chuyện. Một cảnh có thể quay mười lần chỉ vì góc máy hay ánh sáng chưa ổn. Diễn viên phải tự nhớ mình đang ở đoạn nào trong tâm trạng nhân vật, và giữ cho cảm xúc không đứt quãng giữa các lần quay.
Hệ quả với nhịp cảm xúc
Với kịch, cảm xúc được xây dần qua cả vở, giống như leo một con dốc. Người xem cảm được đỉnh điểm vì đã đi qua từng bậc trước đó. Với phim, cảm xúc thường được quay thành từng đoạn ngắn rồi ghép lại ở phòng dựng. Người mới làm phim hay gặp cảm giác hụt hơi, vì phải nhảy cảm xúc giữa các cảnh không theo mạch.
Thuộc thoại và áp lực ghi nhớ
Diễn viên kịch phải thuộc thoại dài, có khi cả nhiều trang liền. Họ tập luyện hàng tuần để giữ chính xác từng câu và từng nhịp. Chỉ một câu quên cũng có thể kéo theo cả đoạn sau bị lệch.
Diễn viên phim học theo cảnh ngắn. Trường quay thường có người đọc nhắc ngoài khung hình, hoặc diễn viên nghe lời qua tai nghe nhỏ. Vì vậy nhiều diễn viên kịch chuyển sang phim thấy nhẹ hẳn phần lời. Thứ họ phải học lại là kiểm soát biểu cảm nhỏ, vì ống kính bắt được cả chuyển động của mắt và khóe miệng.
Phản xạ với khán giả ngay tại chỗ
Khán giả sân khấu có thể cười, ho, hoặc đột nhiên im lặng. Diễn viên cảm được điều đó và điều chỉnh nhịp ngay trong lúc diễn. Tụi tôi từng ngồi xem một suất mà có khán giả đứng dậy đi ra giữa chừng. Diễn viên không dừng lại. Họ dùng một khoảng lặng ngắn trên sân khấu, và cả khán phòng lại tập trung vào mạch truyện.
Diễn viên phim không có phản hồi trực tiếp như vậy. Mọi góp ý đến qua đạo diễn, qua màn hình xem lại và qua phòng dựng. Họ phải tin vào cảm giác của chính mình khi không có ai ngồi trước mặt.
Biểu cảm: phóng đại có kiểm soát và biểu cảm vi mô
Trên sân khấu, biểu cảm phải đủ lớn để hàng ghế cuối nhìn rõ, nhưng vẫn phải tự nhiên. Diễn quá tay sẽ thành giả, diễn quá nhẹ thì người xem dễ mất theo.
Phim cận cảnh thì ngược lại. Một cái chớp mắt hay cử động nhỏ cũng đủ tạo hiệu ứng rất mạnh. Cùng một cảm xúc, diễn viên phim có thể chỉ cần nhắm mắt lại một nhịp.
Khi xem, bạn có thể tự nhận ra điều này. Nếu diễn viên đang diễn cho cả khán phòng, cử động thường dứt khoát và giọng có độ vang. Nếu họ đang diễn cho một ống kính, ánh mắt và hơi thở sẽ rất gần, gần đến mức bạn gần như thấy được nhịp tim của nhân vật.
Những khác biệt chính nhìn nhanh
Kịch biểu diễn trực tiếp và chỉ diễn một lần cho mỗi suất. Phim quay theo cảnh và có thể quay lại. Về thoại, kịch đòi thuộc dài và liền mạch, còn phim chỉ học theo cảnh ngắn. Phản hồi khán giả của kịch đến ngay lập tức, trong khi phim đi qua đạo diễn và khâu dựng. Thu nhập của diễn viên kịch thường gắn với số suất diễn và lượng vé bán ra, còn diễn viên phim thường theo hợp đồng từng dự án. Đây chỉ là khung tham khảo, thu nhập thực tế khác nhau nhiều tùy vai, tên tuổi và thời điểm.
Lộ trình đào tạo và nơi học ở TP.HCM
Người học kịch thường bắt đầu từ lớp diễn xuất sân khấu, với các buổi tập thoại và tập nhóm để quen không gian và khán giả thật. Người học phim cần thêm kỹ thuật trước ống kính, cách làm việc với máy quay, ánh sáng và đạo diễn.
Khi chọn lớp, bạn nên hỏi giảng viên có thường xuyên tập trên sân khấu thật không. Nếu lớp chỉ tập trong phòng kín, không có khán giả, phản xạ của bạn khó được rèn. Nếu chưa biết cần chuẩn bị gì trước khi đăng ký, bạn có thể đọc thêm lộ trình học diễn xuất cho người mới bắt đầu. Bài đó đi qua từng bước, từ việc chọn lớp đến lúc tự tin bước lên sân khấu.
Mẹo để cảm nhận rõ sự khác biệt
Nếu có cơ hội, hãy xem cùng một kịch bản dưới dạng vở kịch và dưới dạng phim. Bạn sẽ thấy cùng một câu thoại có thể được nói rất khác nhau tùy môi trường. Tụi tôi từng so sánh như vậy với một kịch bản quen thuộc và khá bất ngờ về cách nghỉ giữa câu.
Khi xem kịch, hãy để ý nhịp thở, khoảng lặng và cách diễn viên dùng không gian. Khi xem phim, để ý ánh mắt và những chuyển động nhỏ. Bạn cũng nên đọc chia sẻ của chính nghệ sĩ về chuyện chuyển đổi giữa hai môi trường. Họ thường kể rất thật về những lần vấp ngã, và đó là phần đáng đọc nhất. Một nguồn tham khảo về thế giới nghệ sĩ và các vai diễn đa dạng là bài tổng quan về diễn viên trên Wikipedia, giúp bạn có khung kiến thức nền trước khi đi sâu hơn.
Sai lầm thường gặp khi đánh giá diễn viên
Nhiều người cho rằng diễn kịch là cường điệu còn diễn phim là tự nhiên. Cách nghĩ máy móc này khiến người xem bỏ qua nhiều điều hay. Diễn kịch cũng cần sự tự nhiên, chỉ là thứ tự nhiên ấy được điều chỉnh để đến được hàng ghế cuối cùng.
Một sai lầm khác là đánh giá diễn viên chỉ qua một vai duy nhất mà không xét bối cảnh. Vai phụ trong một bộ phim tình cảm và vai chính trong vở kịch lịch sử đòi hỏi những kỹ năng rất khác nhau. Cuối cùng, đừng nhầm lẫn giữa độ nổi tiếng và khả năng diễn xuất. Có người rất được biết đến nhưng kỹ năng chưa chắc đã vững tay.
Chuyển đổi giữa kịch và phim: có khó không?
Tụi tôi thấy nhiều diễn viên kịch thành công trên phim nhờ nền tảng thoại và nhịp diễn vững. Họ hiểu cách xây nhân vật từ đầu đến cuối, nên không bị lạc khi phải quay những cảnh rời rạc. Nền tảng ấy giúp họ có chỗ bám khi mọi thứ xung quanh bị cắt vụn.
Thử thách lớn nhất là học cách thu nhỏ biểu cảm và chấp nhận quay nhiều lần cho một cảnh. Ngược lại, diễn viên phim muốn lên sân khấu cần rèn lại hơi thở và sức truyền đạt, vì khán phòng không thể zoom vào mặt bạn. Nghe thì đơn giản, nhưng luyện thành thạo thường mất nhiều tháng.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên kịch có diễn được phim không?
Có, nhưng cần học thêm kỹ thuật trước ống kính. Nền tảng thoại và nhịp diễn từ sân khấu là lợi thế lớn. Phần còn lại là làm quen với việc diễn nhỏ hơn và chấp nhận quay lại nhiều lần.
Diễn viên phim có lên sân khấu được không?
Được, nhưng cần rèn lại hơi thở, giọng nói và cách giữ nhịp cho cả vở. Nhiều người lúc đầu thấy hụt hơi vì quen diễn cho một ống kính. Tập đều đặn sẽ giúp họ quen dần.
Học kịch hay học phim trước thì tốt hơn?
Tụi tôi thường khuyên bắt đầu từ kịch, vì kịch dạy nền tảng về thoại, cơ thể và phản xạ với khán giả. Khi đã vững, học thêm phim sẽ nhanh hơn nhiều.
Vì sao diễn viên kịch thường được đánh giá cao về kỹ năng thoại?
Vì họ phải thuộc và nói liền mạch nhiều trang thoại mỗi tối, không có cơ hội dừng lại. Việc lặp đi lặp lại như vậy tạo ra độ chắc về lời và nhịp, điều người xem thường cảm nhận được ngay trong vài phút đầu.
